De feestmaand in Schotland, van St Andrew's Day tot Hogmanay

Bij ons begint de feestmaand eigenlijk al half november, als Sinterklaas aankomt en de pepernoten in de winkel liggen, en dan rollen we via pakjesavond zo door naar kerst en oud en nieuw. In Schotland gaat dat net even anders. Daar zet niemand een schoen bij de kachel, was eerste kerstdag tot 1958 gewoon een werkdag, en is oud en nieuw, dat ze daar Hogmanay noemen, het grootste feest van het jaar. Wat ik er zo leuk aan vind, is dat er in die Schotse gewoontes van alles zit wat je hier ook gewoon kunt doen, van een schoon huis voor het nieuwe jaar tot een klein cadeautje voor de eerste bezoeker die na middernacht binnenkomt.

St Andrew’s Day, de aftrap op 30 november

Op 30 november is het in Schotland St Andrew’s Day, de dag van Sint-Andreas, de beschermheilige van het land. Volgens de overlevering is hij gekruisigd aan een schuin kruis, en dat kruis zie je terug in de Schotse vlag, een wit schuin kruis op een blauwe achtergrond, die de Schotten de Saltire noemen. Sinds 2007 is het officieel een vrije dag, al mag een werkgever zelf weten of zijn mensen ook echt vrij krijgen, en dit jaar valt hij op een maandag.

Op veel plekken hangt de vlag buiten, er staat Schots eten op tafel en er wordt gedanst op een ceilidh, een avond met Schotse volksmuziek waarbij iedereen meedoet, ook wie de passen niet kent. Voor veel Schotten voelt het als het begin van de winter en de feestdagen, en dat is eigenlijk een leuk idee om over te nemen, gewoon een avond iets Schots in huis. Bij mij gaat dan de geurkaars van Wild Nettle & Heather aan, die me altijd weer aan de heidevelden in de hooglanden doet denken.

Geen schoen, wel een kous

Wat veel mensen niet weten, is dat Sint-Nicolaas al eeuwen de beschermheilige is van Aberdeen, een havenstad aan de Schotse oostkust. En dat is gewoon onze Sinterklaas, want die naam komt van Sint Nicolaas, een bisschop die in de vierde eeuw leefde in Myra, in het huidige Turkije. Volgens de verhalen redde hij eens zeelieden uit een storm, en daarom werd hij de beschermheilige van havensteden, van Aberdeen en trouwens ook van Amsterdam. De oorspronkelijke parochiekerk van Aberdeen, die ze daar de Mither Kirk noemen, is zelfs naar hem vernoemd. Toch zet in Aberdeen niemand op 5 december zijn schoen bij de kachel, want in Schotland komen de cadeautjes pas met kerst, in een kous die aan de schouw hangt.

Bij ons is pakjesavond natuurlijk gewoon feest, en daar past iets kleins uit Schotland heel goed bij. Een lippenbalsem of een glycerinezeep, een doorschijnende zeep die zacht schuimt, past precies in een schoen. Wil je iets bestellen voor pakjesavond, dan kan dat tot dinsdag 1 december 15.00 uur.

Waarom kerst in Schotland zo lang geen feest was

Kerst lijkt overal hetzelfde, maar in Schotland is dat heel lang anders geweest. Na de reformatie vond de Schotse kerk kerst een roomse feestdag die niet in de Bijbel stond, in 1640 verbood het Schotse parlement het kerstfeest zelfs, en eeuwenlang werd er daarna nauwelijks iets aan gedaan. Pas in 1958 werd eerste kerstdag in Schotland een officiële vrije dag, en tweede kerstdag kwam er pas in 1974 bij. Het grote feest werd daardoor oud en nieuw, en voor veel Schotten is dat nog steeds zo.

Tegenwoordig wordt kerst er net zo gevierd als bij ons, met een boom, lichtjes en cadeaus onder de boom. Wil je iemand verrassen met een stukje Schotland, dan vind je bij de cadeaus sets die al mooi in een doos of tas zitten, en als je wilt, pak ik je cadeau gratis voor je in.

Een kerstboom als bedankje uit Noorwegen

In Edinburgh staat elk jaar een grote kerstboom op de Mound, de heuvel midden in de stad tussen de oude en de nieuwe stad. Die boom is een geschenk uit Noorwegen, uit de regio rond Bergen, als bedankje voor de hulp die Schotland de Noren gaf in de Tweede Wereldoorlog, en die traditie loopt al tientallen jaren.

De verlichte kerstboom op de Mound in Edinburgh op een decemberavond

Foto Anne Burgess, CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons

Vlak erbij, in de tuinen langs Princes Street, staat van half november tot begin januari de kerstmarkt, met kraampjes, een reuzenrad en warme drankjes. Ga je in december naar Edinburgh, dan kun je het allebei op één middag zien.

De kerstmarkt in de tuinen langs Princes Street in Edinburgh, met een verlicht reuzenrad

Hogmanay, schoon het nieuwe jaar in

Hogmanay is het Schotse woord voor oudejaarsavond, en het is daar een feest met muziek, vuurwerk en in Edinburgh een groot straatfeest. Voordat het zover is, wordt in veel huizen eerst flink schoongemaakt, de as gaat uit de haard en openstaande rekeningen worden betaald, zodat je met een schone lei aan het nieuwe jaar begint. Vroeger werd er ook jeneverbes gebrand, een struik die in de Schotse hooglanden groeit, omdat de rook het huis en de stal zou zuiveren. En omdat 2 januari in Schotland ook een vrije dag is, hebben ze daarna alle tijd om bij te komen.

Dat schoonmaken rond de jaarwisseling doen veel van ons eigenlijk ook, en een frisse geur maakt het dan net af. In de handzeep van Juniper & Lime zit olie van jeneverbes en limoen, en in de ambachtelijke zeep van Juniper & Lime zelfs echte gemalen bessen, zo komt die oude Schotse gewoonte op een heel kleine manier bij jou in huis.

Juniper & Lime handzeep en lotion van The Highland Soap Company bij de kraan

Nooit met lege handen

Na middernacht begint in Schotland het first-footing, letterlijk de eerste voet over de drempel. De eerste bezoeker van het nieuwe jaar zou bepalen hoeveel geluk je dat jaar krijgt, en het liefst is dat een lange man met donker haar. Wie binnenkomt, neemt iets mee, een stukje kolen voor de warmte, shortbread, wat zout, een plak black bun, een donkere vruchtencake, en een glaasje whisky, en wie met lege handen aanbelt, brengt volgens de traditie juist ongeluk.

Die gedachte vind ik eigenlijk heel mooi, dat je nooit met lege handen bij iemand binnenkomt. Ga je rond de jaarwisseling op visite, dan is een geurkaars een fijn klein cadeau. De geurkaars van Whisky & Honey ruikt warm naar honing en whisky, zonder dat er een druppel alcohol in zit, en het lege glas gebruik je daarna gewoon als drinkglas.

De geurkaars van Whisky & Honey van The Highland Soap Company bij een open haard

Wat je meeneemt naar je eigen december

Wat me zo aanspreekt aan de Schotse feestmaand, is dat het niet om grote dingen draait. Een avond met muziek en vrienden, een huis dat schoon en fris het nieuwe jaar in gaat, en nooit met lege handen bij iemand binnenstappen. Dat zijn gewoontes die je zonder vliegticket gewoon thuis kunt overnemen, en misschien wordt jouw december daardoor ook net een beetje Schots.

Een stukje Schotse feestmaand in huis